W raporcie Widmo Europy wielobiegunowej opracowanym pod auspicjami Europejskiej Rady Spraw Zagranicznych (Warszawa, 2011) Ivan Krastev i Mark Leonard zamieścili prowokacyjne, lecz inspirujące stwierdzenie: „Przez większość minionej dekady Unia Europejska broniła europejskiego porządku, który przestał funkcjonować. Wspólnota żywiła nadzieje na porządek światowy, który nigdy zapewne się nie ziści. W rezultacie kontynent stał się mniej stabilny, niż tego oczekiwaliśmy, a UE mniej ważna, niż mieliśmy nadzieję”. Innymi słowy: im wyższe oczekiwania, tym głębsze rozczarowanie. Nie należy jednak zapominać, że Europa jest bardziej bezpieczna niż kiedykolwiek w swojej historii. Główne problemy są generowane nie tyle przez deficyt bezpieczeństwa, ile z braku wzajemnego zaufania, zwłaszcza w stosunkach między państwami UE i NATO z jednej strony a Rosją – z drugiej. Stosunki strategiczne między UE a Rosją nie powinny być rozpatrywane w oderwaniu od globalnej sytuacji politycznej. Jeśli wyłaniający się nowy porządek bezpieczeństwa euroatlantyckiego ma odnieść sukces, musi być dostosowany do warunków i wymagań właściwych dla swoich czasów. W skrócie: instytucje powinny być kształtowane i podporządkowane potrzebom rozwiązywania problemów, a nie – odwrotnie.
Obecny kryzys finansowy i potencjalne migracje z Afryki Północnej ujawniły kruchość i egoizm narodowych polityk państw europejskich w znacznie większym stopniu niż „klasyczne” wojskowe wyzwania strategiczne, potencjalne zagrożenia i ryzyko oparte na głęboko zakorzenionych doświadczeniach z przeszłości.
Krastev i Leonard mają rację, gdy twierdzą, że Europa traci kluczową rolę w polityce międzynarodowej. Z reguły obserwatorzy zwracają w tym kontekście uwagę na sprawę pojawiających się nowych światowych potęg (kraje BRICS) i spadek zainteresowania Stanów Zjednoczonych sprawami Europy. I słusznie. Jednak – moim zdaniem – są też inne decydujące czynniki – często pomijane lub po prostu ignorowane.
Pierwszy – to swoista europejska pasywność i powściągliwość w prowadzeniu wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, świadczące o braku silnej woli politycznej, by angażować się i brać odpowiedzialność porównywalną do tej, którą w przeszłości podejmowały Stany Zjednoczone.
Drugi czynnik jest odbiciem nowej rzeczywistości: w ciągu ostatnich 20 lat większość fundamentalnych zmian dotyczących bezpieczeństwa międzynarodowego była rezultatem przemian zachodzących wewnątrz państw, a nie między nimi.
Trzeci – to potrzeba i konieczność działania bardziej aktywnego niż reaktywnego, gdyż główną kategorią określającą bezpieczeństwo w naszych czasach jest nie tyle stabilizacja (jak to miało miejsce w systemie dwubiegunowym), ile transformacja, stan przejściowy i zdolność zarządzania zmianami. W związku z tym główne pytanie brzmi: Jak należy zarządzać tymi zmianami?